RozemarijnOnline




Versanalyse en interpretatie





























nederlandse poezie poezieanalyse interpretatie van gedicht het interpreteren van gedichten versanalyse poezie-analyse het analyseren van gedichten begrijpen uitleg bij gedichten hoe interpreteer je een gedicht wat bedoelt de dichter betekenis uitleg




Versanalyse en interpretatie

Over het lezen en interpreteren van gedichten





Taal, vorm, inhoud en context


Een gedicht is een tekst met specifieke kenmerken. Om de inhoud van het gedicht te begrijpen, te kunnen interpreteren, is het van belang niet alleen naar de taalkundige inhoud te kijken, maar ook de poëtische vorm erbij te betrekken.

Een gedicht is een vorm van taalgebruik. Het is een tekst met een inhoud. Als taaluiting is het onderworpen aan een taalkundig (linguïstisch) systeem. Als gedicht is het onderworpen aan een poëtisch systeem. Een gedicht is het trefpunt van beide systemen, linguïstisch en poëtisch. Deze kunnen met elkaar harmoniëren, maar ook in conflict zijn (bijv: het einde van een zin kan samenvallen met het einde van een versregel, maar dat is lang niet altijd het geval).

Hieronder wordt een overzicht gegeven van een aantal mogelijke linguïstische en poëtische kenmerken die in een gedicht kunnen voorkomen en die, in samenhang, kunnen bijdragen aan het vaststellen van de inhoud van een gedicht of aan het oproepen van een geheel aan betekenissen. Daarna wordt er gekeken naar het gedicht als betekeniseenheid: de inhoud en context. En vervolgens naar degene die leest: de blik van de lezer, zijn waardeoordeel en zelfreflectie.

Tot slot de praktijk. Een vijftal gedichten wordt als voorbeeld geanalyseerd en geïnterpreteerd tegen de achtergrond van alle informatie die aan de orde is gekomen op de pagina’s van deze site (zie ook de buttons in de linker kolom: Poëziegeschiedenis en Over poëzie).



Gedicht en taal


Om de inhoud van een tekst vast te stellen is het taalkundig gezien zinvol om te beginnen bij de zin als taaleenheid. Uitgangspunt zijn de meest basale vragen die nodig zijn voor het vaststellen van de inhoud van een tekst.
- Uit welke zinnen bestaat de tekst?
- Hoe zijn de zinnen opgebouwd? Wat is het onderwerp van de zin?
- Zijn er afwijkingen van gebruikelijke zinsbouw?
- Hoe hangen de zinnen samen? (verwijswoorden, nevenschikkende voegwoorden (maar, toch, echter!), enz.)

Hierna is het zinvol om te letten op andere mogelijke taalkundige verschijnselen binnen de zin. Bijvoorbeeld:
- werkwoordstijden
- betekenis van afzonderlijke woorden (woordenboek; ethymologisch woordenboek; encyclopedie)
- meerduidigheid (ambiguïteit): zowel syntactisch (dubbelzinnige zin) als lexicaal (meerdere betekenissen van een woord).
- het doorbreken van selectie-restricties (werkwoorden of bijvoegelijke naamwoorden gebruiken op een manier die niet overeenkomt met onze ervaring van de werkelijkheid (de slapende steen; blauwe ideeën; de kikker vertelt een verhaal; enz.).



Gedicht en poëtische kenmerken


Een gedicht is een tekst die afwijkt van proza, omdat er gebruik wordt gemaakt van (een of meerdere) poëtische kenmerken. De dichter, die slechts weinig ruimte in een gedicht tot zijn/haar beschikking heeft, heeft een heel aantal hulpmiddelen om binnen een beperkt aantal zinnen, toch zoveel mogelijk aan betekenis en gevoelswaarde op te roepen.

Zie voor een overzicht op deze site: Over poëzie (button in linker kolom of onderaan de pagina). Daar worden de zes kenmerken die gedichten onderscheiden van proza op een rijtje gezet (in het kort: formele kenmerken; geconcentreerd; bladspiegel; herhaling; ambiguïteit; beeldspraak / stijlfiguren).

Ook hierbij zijn een reeks vragen te stellen die kunnen bijdragen aan het interpreteren van het gedicht: hoe functioneren deze kenmerken in dit gedicht en hoe verhouden ze zich tot het linguïstisch systeem?

Voorbeelden:
- Heeft het gedicht veel of weinig formele kenmerken (metrum, strofe-indeling, rijm, klankherhaling, enz.).
- Hoe functioneren deze kenmerken in dit gedicht? Wat valt op? Ondersteunen ze de inhoud of samenhang?
- Hoe functioneren interpunctie en hoofdlettergebruik (of afwezigheid daarvan)? Geeft dat taalkundig houvast of roept het juist ambiguïteit op?
- Komen woorden, zinnen of beelden terug?
- Begrijp je de betekenis van gebruikte beeldspraak?
- Zijn er woorden die een bijzondere nadruk krijgen?
- In hoeverre vallen inhoud en strofen samen? Is elke strofe een betekeniseenheid?
- Is er veel gebruik gemaakt van enjambementen? Lopen die ook over de strofen heen?
- enz.



Gedicht als inhoudelijke eenheid: inhoud


Bij de taalkundige analyse worden zinnen afzonderlijk bekeken. In een tekst hangen zinnen echter natuurlijk onderling samen. Een gedicht heeft een inhoudelijke samenhang. Om die te doorzien kun je jezelf een aantal vragen stellen. Onder meer:

- Begrijp je alle persoonlijke voornaamwoorden: wie is de ‘ik’, ‘hij’ of ‘zij’? Waarnaar verwijzen de verwijswoorden (dat, deze, enz.)?
- Hoe hangen de zinnen inhoudelijk samen (tegenstellingen, toelichting, etc.etc.)?
- Hoe is de tijdsverloop in het gedicht?
- Zit er een bepaald verloop of ontwikkeling in het gedicht? Is er een wending, conlusie, contrast, tegenstelling, oid?
- Wat is het onderwerp van het gedicht, het thema?
- Hoe verhoudt dat thema zich tot andere gedichten in de bundel / het oeuvre?
- Naar welke werkelijkheid wordt verwezen of welke werkelijkheid wordt opgeroepen in het gedicht?
- Zijn er verwijzingen naar andere gedichten, andere literatuur (intertekstualiteit)? Naar religie (bijv. bijbel) of naar Griekse/Romeinse mythologie?
- Begrijp je de titel, wat zegt de titel over het gedicht?
- Zijn er nog elementen, zinsdelen of zinnen onduidelijk gebleven? Is dat storend?

Hiernaast zijn er bij ieder gedicht specifiekere vragen te stellen.



Interpretatie en context


Naast alle aanknopingspunten die het gedicht als tekst zelf geeft, blijven er daarnaast nog een reeks aandachtspunten, invalshoeken en valkuilen om alert op te zijn bij interpretatie. Ook de context van een gedicht kan bijdragen aan de interpretatie (oeuvre van de dichter; literaire context; datering en werkelijkheid). Daarnaast kan het geen kwaad je bewust te zijn van mogelijke valkuilen bij de interpretatie (blik van de lezer; is er uiteindelijk één definitieve interpretatie mogelijk?; gelaagdheid van een gedicht). Een overzicht van een aantal mogelijke aandachtspunten tot slot.

- Context: de dichter. De inhoud van het gedicht wordt in de allereerste plaats gevormd door de tekst, het totaal van de zinnen. Ook de titel kan een sleutel zijn tot interpretatie. Daarnaast komt het gedicht altijd voor in een kader: een bundel (thematiek overige gedichten; indeling van de bundel; titel van de bundel), het oeuvre van de dichter, versinterne en -externe poetica. Eventueel de biografie van de dichter, al kan dat ook een valkuil zijn: het lyrisch ik komt niet automatisch overeen met het biografisch ik van de dichter (zelfs als de dichter bepaalde thema’s uit zijn leven als uitgangspunt neemt: een gedicht is geen dagboek).
Ook de datering van het gedicht (in welke eeuw, welk jaar is het geschreven) en de stroming waar de dichter toe wordt gerekend kunnen veelzeggend zijn. Welke conventies waren het uitgangspunt?

- Literaire stroming of poetica. Een aantal vragen kunnen je helpen om grip te krijgen op de vers-interne poetica. Wat is de verhouding gedicht - werkelijkheid; gedicht - taligheid; lyrisch ik - biografisch ik; wat valt op aan het taalgebruik (is het wollig of juist transparant?); en aan de thematiek (alleen natuurbeelden of ook de stad met fabrieken?)? Zegt het gedicht iets over taal of over dichten?

- Poëtisch register. Een andere manier om grip te krijgen op thematiek en mogelijk ook achterliggende poetica is het poëtisch register. Stel een lijst samen van (zeg tien tot vijftig) woorden die jij kenmerken vindt voor de poëzie van een bepaalde dichter. De woorden moeten daadwerkelijk in de gedichten voorkomen. Het resultaat kan veelzeggend zijn; ook in vergelijking met bijv. de registers van andere dichters.

- Ruimere context: de werkelijkheid en wereld buiten het gedicht. Het gedicht staat in een ruimere context die vaak nodig is om een gedicht te kunnen begrijpen. Bijvoorbeeld: cultuur-historische kennis, kennis van de empirische werkelijkheid, kennis van de literaire context, bijbelkennis (of andere religieuze context), enz.

- Literatuur als genre. Een literaire tekst onderscheidt zich van andere teksten (wetenschappelijk essay, krantenartikel, biografie, dagboek, recept uit kookboek, bijsluiter bij medicijnen: elke tekstsoort heeft zijn eigen conventies die de lezer bij voorbaat aanneemt). Fictie heeft als genre ook bepaalde eigenschappen (die kunnen verschillen door de eeuwen heen). Een ervan is dat in literatuur een andere werkelijkheid kan worden opgeroepen. Bekendheid met de gebruikte symboliek is van belang. Naar welke werkelijkheid wordt verwezen of welke werkelijkheid wordt opgeroepen?

- Alert zijn op: meerdere interpretaties of een complex aan interpretaties mogelijk.

- En: meerdere niveau’s van interpretatie mogelijk: anekdotisch, psychologisch, filosofisch, poeticaal.



Gedicht en waardering: de lezer


Het is zinvol je als lezer bij de interpretatie van een gedicht bewust te zijn van je eigen blik.

- Welke gedichten spreken je aan? Wat waardeer je in poëzie (vormvastheid? taalgebruik? thematiek?)? Valt het specifieke gedicht waar je mee bezig bent hierin, of wijkt het ervan af?
- Wat zijn jouw eigen literaire opvattingen of conventies?
- Wees je er bij de interpretatie van bewust dat een gedicht kan fungeren als spiegel van jezelf: jouw opvattingen, verwijzingen naar jouw eigen leven, enz.



Versanalyse en interpretatie


Het analyseren en interpreteren van een gedicht is op de eerste plaats niets anders dan het gedicht lezen (en herlezen) om het te begrijpen. De bovengenoemde punten zijn hulpmiddelen om zo nauwkeurig mogelijk te lezen, om te weten waar je op zou kunnen letten. Het geeft een handvat om bewust te kijken naar de linguïstische elementen, de poëtische elementen, en het samenvallen hiervan of de conflicten tussen deze beide systemen; naar de inhoudelijke samenhang, gelaagdheid, context en je eigen blik. Deze manier van naar een gedicht kijken wordt ook wel ‘close reading’ genoemd.
Dit garandeert niet dat je als lezer tot de uiteindelijk enige juiste interpretatie zal komen (zo die er al zou zijn), maar het is een benadering van het gedicht die je de mogelijkheid geeft om zoveel mogelijk van de opgeroepen betekenis en gevoelswaarde, te doorzien en te begrijpen en na te voelen.


De praktijk: gedichten lezen

Hieronder wordt van een vijftal gedichten een analyse en interpretatie gegeven. Sommige kort, als exemplarisch voorbeeld, andere uitgebreid. Dan wordt alle informatie zoals die op deze pagina’s te vinden is, erbij betrokken; van plaatsing in een poeticale stroming tot de betekenis van het gebruik van formele kenmerken of de gelaagdheid van de uiteindelijke betekenis van het gedicht.

Tot slot een tip. Je kunt een gedicht eindeloos ontleden, uitpluizen, analyseren en er een uitgebreide context omheen zoeken. Er zijn vuistdikke proefschriften geschreven over één of enkele gedichten die samen misschien een tiental regels besloegen. Sla op een gegeven moment zo’n boek weer dicht en leg de analyses terzijde. Houd de informatie in je achterhoofd. En doe vervolgens de gedichtenbundel open en lees altijd tot slot nog een keer het gedicht.



Voorbeelden van analyse en interpretatie


R. van Leeuwen - De pelgrim        Stip - Eendagsvlieg


Achterberg - Ichthyologie


Leopold - Regen              Nijhoff - Bommel  [volgt]



Enkele gedichten nader bekeken


Bespreking gedichten van Achterberg, Gerhardt, Nijhoff, Vasalis en vele anderen:

overzicht gedichten met bespreking




Verder lezen?


H. Lodewick, Literaire kunst  (Den Bosch, zonder jaar). Op dbnl.org.

E. van Boven en G. Dorleijn, Literair mechaniek. Inleiding tot de analyse van verhalen en gedichten (Bussum, 1999).

Versanalyse. Red.: W. v.d. Akker, W. Smulders, F. Stolk e.a. Afdeling Moderne letterkunde, Universiteit Utrecht (Utrecht, 1988).

Willem Wilmink, Waar het hart vol van is. Schriftelijke cursus dichten (Houten, 1985).




© Het is alleen toegestaan om gegevens van deze pagina over te nemen met gebruikmaking van de volgende verwijzing:
Rozemarijn van Leeuwen, Versanalyse en interpretatie. Over het lezen en interpreteren van gedichten. Zie: www.rozemarijnonline.net.